آمایش سرزمین

آمایش سرزمین گزینه ای برای افزایش پایداری توان سرزمینی است

آمایش سرزمین

آمایش سرزمین یک استراتژی برای رسیدن به توسعه ای هرچه عادلانه تر و انسانی تر است

دسترسی به چشم انداز مطلوب صنعت آب و فاضلاب کشور نیازمند برنامه ای مدون جهت راهبردی کردن روش های نیل به اهداف تعیین شده است که در اولویت آن توجه به توسعه پایدار با محوریت منابع آب و جامع نگری در بهره برداری از تأسیسات آب و فاضلاب قرار دارد.

بدین منظور انجمن آمایش سرزمین ایران، اولین همایش آینده پژوهی صنعت آب و فاضلاب کشور را با هدف حصول درکی بهتر از آینده آب و فاضلاب در ایران، تاثیر وضعیت احتمالی آینده آن بر تصمیمات و زندگی مردم و از سوي دیگر توسعه روش هاي فکري به منظور ایجاد شرایطی بهتر براي تصمیم گیران حوزه هاي درگیر با منابع آبی با ارائه چشم اندازي قابل وقوع و نیز تعیین مدل استراتژی و آینده نگاری خلاقیت و نوآوری در صنعت آب و فاضلاب را در مورخ 30 آبان 1397 در تهران - خانه اندیشمندان علوم انسانی برگزار می نماید.

30 آبان 1397

تهران- خانه اندیشمندان علوم انسانی

 جهت ثبت نام و ارسال مقاله در این همایش اینجا کلیک کنید

 

 به گزارش خبرنگار گروه علمی ایرنا، اساسا بی توجهی به مباحث مربوط به آمایش سرزمینی یا همان ظرفیت مناطق در اجرای انواع و اقسام پروژه های ملی در بخش های مختلف را می توان یکی از دلائل اصلی بروز انواع و اقسام گرفتاری های زیست محیطی حال حاضر کشور از جمله آلودگی هوا، مشکل ریزگردها و کمبود آب دانست.

«بر اساس آنچه در تعاریف آمایش سرزمین آمده است، در واقع به معنای بهره‌برداری بهینه از امکانات در راستای بهبود وضعیت مادی و معنوی و در قلمرو جغرافیایی خاص است. در این طرح مزیت‌های فضای طبیعی، اجتماعی و اقتصادی، ساماندهی و نظام بخشی می‌شود. این کار با هدف ایجاد رابطه منطقی بین توزیع جمعیت و انجام فعالیت‌ها در پهنه سرزمین با توجه به ویژگی‌های فضایی مناطق است.»
برخلاف ملاحظات آمایش سرزمین، دیده می شود در منطقه ای که به دلائل جغرافیایی از قدرت لازم برای تامین ذخیره آب برخوردار نبوده است، سد ساخته می شود و پس از یکی دو دهه تبعات زیست محیطی آن نمود پیدا می کند.
راه اندازی صنایع آب بری همچون فولاد و ذوب آهن در مناطقی از کشور همچون خوزستان یا اصفهان که به لحاظ جغرافیایی با میانگین کاهش بارندگی و کمبود آب مواجه هستند، از مصادیق دیگر است یا در بخش کشاورزی، هنوز هم در برخی از مناطق کم آب کشور گندم آبی یا برنج بصورت غرقابی و حتی هندوانه کشت می شود.
بسیاری از کارشناسان، کشت نیشکر در دشت های خوزستان را نیز که در دهه های گذشته پایه گذاری شد، بعنوان محصولی که نیاز وافر به آب دارد و حساس ترین گیاه به شوری محسوب می شود، از جمله بی توجهی ها به موضوع آمایش سرزمین می دانند.
جانمایی هایی که به گفته دکتر امیر محمودزاده رئیس انجمن آمایش سرزمین ایران، بیشتر امیال و مسایل سیاسی پشت آن قرار دارد تا مطالعات علمی و در نظرگرفتن پتانسیل های منطقه،
حالا ما مانده ایم و تبعات زیست محیطی هزاران طرحی که بدون مطالعه و جانمایی صحیح در مناطق مختلف کشور راه اندازی و مهمتر اینکه با اشتغال و قوت مردم گره زده شده اند.
محمودزاده در گفت و گو با خبرنگار گروه علمی ایرنا اظهار می کند: بسیاری از این طرح ها و پروژه های آب بر صنعتی یا کشاورزی و پتروشیمی با فشار سیاسی یک نماینده مجلس به وزیر در یک دوره خاص راه اندازی شده است.
به اعتقاد وی، علت اینکه برای رفع مسائل کشور در حوزه زیست محیطی موفق نیستیم، آن است که نگاه ما به آمایش سرزمینی به جای نگاه آینده پژوهانه بلندمدت، نگاه برنامه ریزی کوتاه مدت به منظور کسب منافع اقتصادی بوده است.
رئیس انجمن آمایش سرزمین ایران خاطرنشان کرد: از سال 1327 به طور مرتب برنامه های پنج ساله در کشور ما طرح ریزی و اجرا شده اما هیچگاه نگاه آینده پژوهی بلندمدت 50 یا 100 ساله به مسائل و موضوعات اساسی کشور نداشته ایم.
وی معتقد است: هرگاه مدیران ما از نگاه آینده پژوهانه برخوردار شوند و مباحث آمایش سرزمین را بعنوان یک پیوست اصلی در مطالعات و پروژه ها درنظر گیرند، بسیاری از مشکلات فعلی از جمله کمبود آب، ریزگردها و آلودگی هوا رفع خواهد شد.
«طبق گزارش ها، ایران دارای سابقه 50 ساله در زمینه برنامه ریزی است و تاکنون دو بار برنامه های آمایشی سرزمینی را تجربه کرده است. تجربه نخست مربوط به مطالعه ای است مربوط به دهه 50 که به صورت تفصیلی تهیه و تدوین شد و پس از انقلاب مسکوت ماند. تجربه دوم نیز مربوط به اوائل دهه 60 است که طرح آن به عنوان نخستین طرح آمایش جمهوی اسلامی ایران مطرح شد اما به دلیل جنگ تحمیلی به تعویق افتاد.»
وی در خصوص اینکه آیا طرح آمایش سرزمینی در کشور تهیه شده است می گوید: طرح آمایش سرزمینی به طور کامل در کشور متوقف شده است و اجرای آن به این مفهوم است که ما بتوانیم نمود خارجی آمایش سرزمینی را در طرح های اجرایی مشاهده کنیم، مطالعاتی که در کتابخانه ها خاک بخورد و نتوان از آن بهره برد به معنای این است که این طرح انجام نشده است.
محمود زاده می افزاید: هرچند در برنامه پنجم توسعه، بحث آمایش سرزمین مجددا مطرح و این برنامه توسعه ای از سال 1389 آغاز و با تمدید یکساله تا انتهای سال 1394 اجرایی شد اما باز هم این مبحث بصورت جدی مورد توجه دست اندرکاران نظام اجرایی کشور قرار نگرفت.
رئیس انجمن آمایش سرزمین ایران تاکید کرد: در هیچ پروژه ای ضوابط و پیوست های آمایش سرزمینی رعایت نمی شود.
وی معتقد است: برای شکل گیری نگاه آینده پژوهانه در کشور بایستی برنامه آمایش سرزمینی و شکل گیری تفکر آن را از مدارس شروع و پایه ریزی کرد تا در پی یک فرایند بلند مدت، مدیران آموخته باشند که قبل از اجرای هرگونه طرح در یک منطقه، پیوست آمایش سرزمینی آن پروژه را تهیه و مطالعه کنند.
این استاد دانشگاه در توضیح تفاوت بین برنامه ریزی و آینده پژوهی می گوید: در نظام برنامه ریزی از حال به آینده می روید، افق آن معمولا پنج ساله است، به صورت نقطه زنی عمل می شود و بدنبال یک هدف خاص هستیم اما در نظام آینده پژوهی با روش پس نگری از آینده مطلوب بر می گردیم و وضع موجود را اصلاح می کنیم و افق آن حداقل 50 ساله است.
رئیس انجمن آمایش سرزمین ایران در ادامه، بزرگترین چالش موجود در بحث آمایش سرزمین را عدم توجه لازم به مباحث این طرح و مهاجرت افراد به شهرها می داند.
محمودزاده می افزاید: عواقب این کار کمبود آب در مناطق مختلف، مهاجرت و حاشیه نشینی شهرها و خالی شدن نوار مرزی شرقی و جنوب و جنوبی شرق کشور از سکنه است، به طوری که بسیاری از مناطق دارای پتانسیل در کشور خالی از سکنه است.
رئیس انجمن آمایش سرزمین ایران با اشاره به اینکه، ایران در یک منطقه خشک و نیمه خشک واقع است تاکید کرد: به طور حتم مدیریت منابع آبی کشور و توجه به آمایش سرزمین و منابع آب از اهمیت زیادی برخوردار است.
وی با تاکید براین که از بیش از 75 درصد مساحت کشور به صورت صحیح و مناسب استفاده نمی شود، افزود: لذا هنگامی که از کمبود آب صحبت می شود مرتب گفته می شود که بایستی آب را از جنوب یا شمال به فلان منطقه کشور منتقل کنیم، این درحالی است که بایستی انتقال جمعیت به سمت آب صورت گیرد، اینکه بخش عمده ای از سواحل خلیج فارس که به آب دسترسی دارد خالی از سکنه است بسیار تعجب آور است.
محمودزاده همچنین می گوید: ما بعنوان انجمن آمایش سرزمین چهار وظیفه مهم فرهنگ سازی، ارتقای سواد عمومی افراد، آموزش و همچنین انجام مطالعات آمایش سرزمین را عهده دار هستیم.
وی می گوید: ما مرتب از مسئولان می خواهیم که قبل از انجام هرگونه پروژه کلان و ملی و حتی منطقه ای در کشور کار مطالعات و تهیه پیوست آمایش سرزمین را برای پروژه های مربوطه پیگیری کنند.
محمود زاده ضمن اظهار تاسف از بی توجهی مسئولان اجرایی به اهمیت موضوع آمایش سرزمین اظهار می کند: مسئولان هرکاری دلشان بخواهد انجام می دهند و توقع دارند که ما نیز در گزارش ها و مطالعات و دیدگاه ها خودمان طرح های اشتباه آنان را تایید کنیم.

محمدی، رئیس کمیسیون اصل 90 مجلس شورای اسلامی گفت: وزارت علوم مجموعه‌های دیگری را برای ادامه تحصیل دانشجویان این پژوهشگاه مشخص کرده است. جلسه‌ای هم در مجلس شورای اسلامی با مسئولان وزارت علوم برگزار شد که تصمیم گرفتیم فعالیت‌های پژوهشی این پژوهشگاه ادامه داشته باشد.

به گزارش گروه رسانه‌های دیگر خبرگزاری آنا، داوود محمدی نماینده مجلس شورای اسلامی درباره وضعیت پژوهشگاه شاخص‌پژوه و تعیین تکلیف دانشجویان این پژوهشگاه، گفت: پژوهشگاه شاخص‌پژوه مجوز فعالیت خود را از وزارت علوم وقت گرفته بود تا فعالیت پژوهشی داشته باشد و مسئولان این پژوهشگاه از طریق قراردادی که با دانشگاه اصفهان منعقد کردند، پژوهشگاه را در این دانشگاه مستقر کردند و در این مدت دانشجو پذیرش کردند اما دانشجویان تصور کردند که از سوی دانشگاه اصفهان مدرک می‌گیرند در حالی که این موسسه خصوصی بوده است.
وی افزود: پس از مدتی وزارت علوم نسبت به روند کار معترض شد و یک پروسه طولانی صورت گرفت. وزارت علوم درخواست ارائه مجوز قانونی از سوی این پژوهشگاه را داشت و در نهایت مسأله به دیوان عدالت اداری رسید.

محمدی اضافه کرد: دیوان در این زمینه حکمی صادر کرد و اختلافاتی ایجاد شد و وزارت درخواست تعطیلی پژوهشگاه را داشت که در نهایت دیوان و وزارت علوم تصمیم به تعطیلی گرفتند و قرار شد برای ادامه تحصیل دانشجویان این پژوهشگاه نیز مکان‌هایی تعیین شود.

این نماینده مجلس افزود: در حال حاضر وزارت علوم مکان‌های دیگری را برای ادامه تحصیل مشخص کرده، این قضیه به مجلس هم کشیده شد و ما از وزارت علوم گزارش خواستیم و جلسه‌ای در کمیسیون برگزار شد و در نهایت کمیته مسئول پیگیری مجلس خواست که این موسسه کار پژوهشی را ادامه دهد ولی به دلیل مشخص و تعریف شده‌ای خود کمیسیون هم به نتیجه رسید که ادامه کار آموزشی این مجموعه مجاز نیست.

 وی خاطرنشان کرد: وزارت علوم این کار را دنبال کرد که دانشجویان این پژوهشگاه به دانشگاه‌های دیگر بروند. ما از وزارت خواستیم مشکلات را حل کند ولی اینکه وزارت چه کرده من اطلاع ندارم.

به گفته محمدی، زمانی مجلس ورود کرد که اختلافات صورت گرفته بود و احکامی صادر شده بود، نمی‌توانیم بگوییم مجوزی که صادر شده به قوت خود باقی است زیرا ایراداتی به روند کار موسسه وارد شده که ایرادات جدی بوده بنابراین تصمیماتی از سوی وزارت اتخاذ شده و دیوان تائید کرده و درخواست وزارت علوم غیرقانونی نبوده و مستند بر اسناد و مدارک بوده است.

وی گفت: روند آموزشی موسسه به صلاح آموزش عالی نبوده و آنچه کمیسیون به آن رسید این بود که مجوز پژوهش منتفی نشد بلکه پذیرش دانشجو مسکوت شد.

عصر ایران؛ یوسف ناصری

آمایش سرزمین، بررسی آمادگی و توانمندی های هر منطقه و انتخاب توسعه متناسب با آن منطقه است. بر این اساس، در جایی که بیابانی و کم آب یا بدون آب است، نباید صنایع آب بشر تاسیس شود.

برخی کارشناسان ایرانی، حتی اعتقاد دارند عدم اجرای آمایش سرزمین، در ایجاد بیابان نقش داشته و صنعت به مناطقی برده شده که در آنجا آب وجود نداشته است.

توجه به موضوع آمایش سرزمین در دهه 1350 شروع شده بود. با این حال اقدامات منسجم و مشخصی در دوره بعد از انقلاب انجام نشد و در برنامه پنجم توسعه به طور ویژه به موضوع آمایش سرزمین توجه شد. این برنامه که از سال 1389 شروع شد، عملا اجرایی نشد و صنایع مختلف در مکان هایی نامتناسب، تاسیس شدند.
در گفت و گویی که با دکتر امیر محمودزاده، رئیس انجمن آمایش سرزمین ایران داشتیم، مسائل و چالش های فراروی اجرایی آمایش سرزمین، به بحث گذاشته شد. گفت و گوی ما را با رئیس انجمن آمایش سرزمین ایران می خوانید.
***

*در سال 1353 سازمان برنامه و بودجه کشور دارای دفتر آمایش سرزمین شده بود. آمایش سرزمین هم در اصل یعنی این که بررسی کنیم که هر استان چه آمادگی هایی دارد که صنعت متناسب با آن استان را در آن ایجاد کنیم.
در سال های قبل از انقلاب، چرا در توجه به آمایش سرزمین موفقیتی حاصل نشده بود؟

-چه قبل از انقلاب و چه بعد از انقلاب دلیل آن، این است که نگاه ما به آمایش سرزمین، نگاه برنامه ریزی بوده است. هیچ موقع نگاه آینده پژوهانه نبوده است. ما از سال 1327 به طور مرتب برنامه های پنج ساله در کشور ما اجرا شده ولی هیچ وقت یک نگاه آینده پژوهی 50 ساله یا 100 ساله به موضوعات مهم نداشته ایم.

چون نگاه ما، نگاه آینده پژوهانه نیست، در نتیجه افق نگاه ها کوتاه مدت است و پنج ساله است. با افق های کوتاه، معمولا می شود پیشرفت کرد و نمی شود توسعه داد. خیلی وقت ها افراد تفاوتی بین دو کلمه پیشرفت و توسعه، قائل نیستند.

ما عمدتا پیشرفت کرده ایم تا این که توسعه پیدا کنیم. در حالی که نگاه آمایش سرزمینی ما باید نگاهی که اساس آن، باید آینده پژوهانه باشد تا بتوانیم بدون نگاه به اقتصاد نفتی و بدون نگاه به اقتصادهایی که مبتنی بر صنعت است، کشور را توسعه بدهیم.

ما باید به سمت اقتصاد دانش بنیان و اقتصاد دانایی محور برویم که نگاه کشور را تغییر می دهد. اگر نگاه ما تولید آدم های باکیفیت باشد، آمایش سرزمین هم توسعه پیدا می کند.

در حال حاضر، نگاهی که به آمایش سرزمین هست یک نگاه سیاسی است. یعنی تاسیس پالایشگاه، راه و خط آهن، بیش تر بر مبنای فشارهای سیاسی نمایندگان یک شهر، جانمایی شده و ساخته می شود تا این که یک علمی و کارشناسی و توسعه ای انجام شده باشد.

*در سال های قبل از انقلاب و پیش از تاسیس دفتر آمایش سرزمین، کارخانه های عظیمی در کشور ساخته شده است. برای مثال مجلس شورای ملی در سال 1344 پروتکل همکاری های اقتصادی ایران و شوروی را تصویب کرد و قرار شد کارخانه ذوب آهن اصفهان ساخته شود.
در همان زمان آیا به نظرشان نمی رسید که احیانا مسائل کمبود آب در آینده مطرح خواهد و چنین دغدغه ای در مورد تامین آب کارخانه نداشتند؟

-جانمایی و مکان یابی ذوب آهن و آن نوع نگاه در زمان خودش، نگاه درستی بوده است ولی وقتی ما به سمت جلو حرکت می کنیم بر مبنای تکنولوژی و رشد جمعیت و مولفه های آینده پژوهی آمایشی، رویکردها تغییر می کند.

مهم این است که نگاه ما به توسعه و اینده، چه بوده است. در دهه 40 شاید این موضوع، موضوع درستی بوده و مطالعات آن هم خوب بوده باشد ولی با نسخه ای که برای دهه 40 نوشته شده است، نمی شود الان کشور را با آن اداره کرد یا ذوب آهن را اداره کرد. بنابراین، شاید یک زمانی درست بوده و الان ممکن است درست نباشد.

چالش های مکان یابی غلط برای صنایع ایران/نیاز به آینده پژوهی داریم و نه برنامه ریزی/از ذوب آهن اصفهان تا اقیانوسی شدن توسعه ایران

*کارخانه ذوب آهن را در جنوب غربی اصفهان ساخته بودند. آیا سراغ دارید که کارشناسانی در همان زمان در مورد جانمایی آن صحبت کرده باشند و ایا چنین بحث هایی احیانا در همان موقع مطرح شده است یا نه؟

-من از مطالعات دهه 40 خبری ندارم ولی در مورد مطالعات جانمایی و ایجاد کارخانه ذوب آهن اصفهان، باید بگویم که اصلا نمی شود بعد از 57 سال یا 58 سال بگوییم آنها غلط کار کرده اند یا درست کار کرده اند.

خیلی از بحث هایی که در زمان کنونی درباره انتقال آب بین حوضه ای، صنایع جدید و رشد جمعیت و مباحث دیگر مطرح می شود، ممکن است آن تفکر چند دهه قبل را زیر سوال ببرد.

*چهار معدن بزرگ سنگ آهن در کشور داریم که حدود 90 درصد تولید سنگ آهن را در اختیار دارند. این معادن در محدوده یزد، بافق، سیرجان و خواف قرار دارند. بر چه مبنا تصمیم گرفته شده بود که از مناطقی مثل یزد و سیرجان برای کارخانه ذوب آهن اصفهان منتقل شود؟

-من از جزئیات آن دلایل و تصمیمات نیستم. من نمی دانم که در دهه 40 و برای ساخت ذوب آهن، مطالعات آمایش سرزمین انجام شده بود یا انجام نشده بود. اما نکته مهمی که الان وجود دارد این است که در همه دنیا یکی از ارکان مهم در آمایش سرزمین، زیرساخت های حمل و نقل است.

زیرساخت های حمل و نقل کشور ما فوق العاده ضعیف است. نه تنها در حوزه صنعت ذوب آهن و فولاد، بلکه حتی در حوزه های حمل و نقلی هم، به حمل و نقل های درون شهری و برون شهری و ارتباط آنها با همدیگر نگاه نکرده ایم و توجه هم نکرده اسیم.

چالش های مکان یابی غلط برای صنایع ایران/نیاز به آینده پژوهی داریم و نه برنامه ریزی/از ذوب آهن اصفهان تا اقیانوسی شدن توسعه ایران

*به هر حال شما که اصفهانی هستید و همچنان در شهر اصفهان حضور دارید برای شما مطرح نبوده که برررسی کنید که واقعا چرا چنین کارخانه بزرگ و آب بَری را در اصفهان تاسیس کرده اند؟

-کارخانه هایی که در دهه 40 تاسیس شده اند، مربوط به همان دهه ها بوده اند. الان با تکنولوژی های جدید، دیگر در دنیا با آن سیستم در تولید آهن و فولاد کار نمی کنند. آن نگاه ها و خط تولید و فرایندها باید عوض شود.

در سالیان قبل صنعت ساختمان، لوکوموتیو خروج از رکود بود. الان آن صنعت دیگر، صنعت خروج از رکود نیست. می بینیم که مردم به سمت ان صنعت نمی روند. یک زمانی که ما می خواستیم تولید شغل کنیم به سمت صنعت می رفتیم و خط تولید و یک صنعت به راه می افتاد.

الان وقتی بخواهیم شغل تولید کنیم باید در حوزه خدمات و گردشگری اقدام کنیم و در داخل صنعت، شغل جدید تولید نمی شود. در دهه های قبل، سطح رفاه، بهداشت و معیشت مردم به صورت کنونی نبود و جمعیت کمتر بود.

*ممکن است دلایل سیاسی پشت موضوع تاسیس ذوب آهن اصفهان بوده باشد؟

-درباره ان زمان زمان نمی دانم ولی در زمان فعلی وقتی توسعه ای می خواهد اتفاق بیفتد، انجمن آمایش سرزمین ایران برای مثال ممکن است بگوید این پروژه را اجرا نکنید ولی در نهایت آن پروژه اجرا می شود.

این نشان می دهد که مثلا یک فرد اثرگذار و یک فرد سیاسی مثل نماینده مجلس یا یک مدیر، اثر می گذارد روی تصمیمی که شاید یک تصمیم علمی برای ساخت یک پالایشگاه، نیروگاه و خط آهن نباشد.

چالش های مکان یابی غلط برای صنایع ایران/نیاز به آینده پژوهی داریم و نه برنامه ریزی/از ذوب آهن اصفهان تا اقیانوسی شدن توسعه ایران

*کارخانه ذوب آهن در دهه 40 تاسیس شده بود. بعد هم در سال 1354 طرح اولیه آمایش سرزمین تهیه شده و در سال 1355 منتشر شده بود. در همان سال های 1355 و 1356 تا حد در سال های قبل از انقلاب به موضوع آمایش سرزمین توجه شد که در هر استان صنعت متناسب با آن دایر شود؟

-همین الان هم که ما در سال 1397 درباره این موضوع صحبت می کنیم، این طرح هنوز پیاده نشده است. یک طرح هست به نام طرح نوآوری منطقه ای.

برای مثال، ما باید در استان خراسان رضوی یا استان کهگیلویه و بویر احمد یا استان اصفهان، بر مبنای پتانسیل ها، نیروی انسانی، کیفیت خدمات و عوامل دیگر، صنعت به راه بیندازیم و توسعه اتفاق بیفتد. در حالی که هیچوقت چنین طرحی در کشور ما اجرا نشده است.

*سال 1357 برخورد کرده بود به اعتصاب و اعتراضات ولی در سال های 1355 و 1356 که فضای کشور آرام تر بوده است، چه کارهایی در زمینه آمایش سرزمین انجام شد؟

-آن نگاه و تفکری که روی بحث آمایش سرزمین بوده و الان هم وجود دارد، نگاه برنامه ریزی است. من می¬گویم که چرا اشتباه کردیم و چرا در توسعه شکست خوردیم. علت آن، این است که ما از سال 1327 که اولین برنامه اجرا شد، ما متاسفانه برنامه ریزی می کنیم.

در برنامه ریزی ، می خواهیم از وضع موجود به آینده برویم. هیچ موقع یک آینده مطلوب را تصور نکردیم که از آن آینده به زمان کنونی برگردیم.

چالش های مکان یابی غلط برای صنایع ایران/نیاز به آینده پژوهی داریم و نه برنامه ریزی/از ذوب آهن اصفهان تا اقیانوسی شدن توسعه ایران

*در سال های قبل از انقلاب برنامه های عمرانی انجام می شد و در دوره بعد از انقلاب است که کلمه توسعه را برای برنامه های پنج ساله توسعه انتخاب کرده اند.

-ما اصلا در مورد لفظ «برنامه» مشکل داریم. همین الان هم می گوییم چشم انداز 1404. یعنی می گوییم ایران در سال 1404 شمسی، ایران رتبه اول منطقه در علم، فناوری و اقتصاد شود.

این هدف اصلا قابل تحقق نیست. چون استراتژی این موضوع، یک استراتژی خطی بوده است. اگر همه کشورهای منطقه فعالیت نکنند و ما به خوبی حرکت کنیم ممکن است رتبه اول شویم ولی وقتی کشورهای منطقه با یک استراتژی شتابان دارد حرکت می کند، ما نمی توانیم با روند کنونی خودمان، رتبه اول منطقه شویم.

پس بهتر است که ما بیاییم مشکلاتی که وجود دارد و باعث عدم تحقق اهداف سند چشم انداز می شود شناسایی کنیم و انها را برطرف کینم.

هر موقع که ما در این کشور به این باور برسیم که توسعه متفاوت از پیشرفت است و برای توسعه باید از سه سالگی یا پنج سالگی و باید از نظام آموزشی شروع کردیم.

هر موقع به این نتیجه برسیم که تصمیمات باید از سمت کارشناسی به هِرم سیاستگذاری برود و نه از سیاستگذاری به پایین بیاید و به کارشناس بگویند برای این سد یک گزارش بنویس که در این محل این سد را بسازیم یا در این محل پالایشگاه بسازیم، راه به جایی نمی بریم.

بنابراین، این نوع مباحث، پیچیده است. یعنی خیلی مباحث علمی مطرح نیست که بگوییم مولفه های علمی روی این موضوع اثر می گذارد.

*در دوره بعد از انقلاب و در سال 1361 دوباره موضوع توجه به آمایش سرزمین مطرح شده بود و به خاطر جنگ عراق، اجرایی نشده است. آیا صرفا به خاطر تاثیر جنگ بود که آمایش سرزمین عملا اجرایی نشد و برخی کارخانه ها در جایی ساخته شد که متناسب با آن منطقه نبود؟

-ما نیروی متخصص در حوزه آمایش سرزمین تربیت نکرده ایم. مثل این می ماند که ما انتظار داشته باشیم که تیم فوتبال ما در جام جهانی 2018 اول شود. وقتی ما افرادی را تربیت نکرده ایم که اول شوند، نمی شود انتظار داشت.

ما باید در حوزه آمایش سرزمین، آدم تربیت کنیم تا این آدم ها، بتوانند برای 20 سال آینده، فکر کنند و اهداف مورد نظر را پیاده سازی کنند.

وقتی دفتر آمایش سرزمین با بخش خصوصی و سرمایه گذاران مرتبط نیست و با تفکرات منطقه ای مرتبط نیست، در نتیجه نمی توانیم موفقیت کسب کنیم. ما الان در ایران، چهار کلان پروژه مهم مثل توسعه مَکران و مثل شیرین سازی آب دریا داریم که مقام معظم رهبری، بارها به آنها اشاره کرده اند

ما الان به نوار ساحلی کشور توجه نمی کنیم. همه اینها پروژه های مهمی است. ما اگر می خواهیم مباحث آمایش سرزمین پیاده شود باید این پروژه ها را اجرایی کنیم.

چالش های مکان یابی غلط برای صنایع ایران/نیاز به آینده پژوهی داریم و نه برنامه ریزی/از ذوب آهن اصفهان تا اقیانوسی شدن توسعه ایران

*در زمان جنگ هشت ساله، چون در مرزهای غربی و جنوب غربی کشور جنگ نظامی در جریان بوده است آیا دیگر چاره ای نداشتیم و باید صنایع در مناطق دورتر از نقاظ غربی و جنوب غربی کشور ساخته می شد؟

-من که شخصا به ان موضوع اعتقاد ندارم. من اعتقاد دارم تمام اصول پدافند غیر عامل باید در طرح های آمایشی در نظر گرفته شود. توسعه کشور باید یک توسعه متوازن باشد. نوار شرقی و نوار جنوبی کشور ما به هیچ عنوان نباید از جمعیت خالی شود.

ما انسان ها را باید به سمت آب ببریم و نه این که آب را به سمت انسان ها بیاوریم. همیشه باید شهرهای آبی، شهرهایی قوی باشند. امروزه گفته می شود تمدن دریایی و اقتصاد دریایی. ما می گوییم ایران باید یک کشور اقیانوسی شود و از حالت یک کشور خلیجی خارج شود.

صحبت ما این است که بندر چابهار، یک بندر استراتژیک اقیانوسی باشد. تعداد 22 کشور در لبه اقیانوس هند قرار دارند و ایران هم جزو آنها محسوب می شود ولی سهم ما از همه کشورهای دیگر کمتر است.

همه اینها بحث های خیلی مهمی است و چیزی نیست که فقط من به عنوان رئیس انجمن آمایش سرزمین بگویم. همه سیاستمداران و بزرگانی که در این حوزه ها هستند می دانند ولی بحث این است که چرا زیرساخت های آن فراهم نمی شود.

*آیا در همان زمان جنگ می شد کارخانه های بزرگی در نوار مرزی غربی و جنوب غربی کشور ساخت؟

-اگر ضوابط پدافند غیر عامل و ضوابط مدیریت بحران را رعایت کنیم، می شود ساخت.

چالش های مکان یابی غلط برای صنایع ایران/نیاز به آینده پژوهی داریم و نه برنامه ریزی/از ذوب آهن اصفهان تا اقیانوسی شدن توسعه ایران

*عراق در زمان جنگ تمام تاسیسات ایران مثل پالایشگاه را بمباران می کرده است.

-فرضا یک سال یا دو سال یا ده سال، مشکلاتی وجود داشته است. الان و بعد از 20 سال نمی شود بگوییم این مشکلات وجود دارد. ما می گوییم توسعه ما، باید متوازن باشد. الان باید سطح برخورداری مردم از مباحث آمایش سرزمین، باید متوازن باشد.

ما امکانات و زیرساخت های لازم را در استان های جنوبی و شرقی نداریم. حرف اول ما در آمایش سرزمین، این است. ما می گوییم آن استان ها که از مواهب طبیعت مثل سواحل، جزایر و بنادر بهره مند هستند، چرا جمعیت را به سمت آن استان ها نبریم. الان به طور مرتب می گویند آب را به سمت مردم ببریم و انتقال بدهیم.

*حالا شما که تاکید دارید جمعیت به سمت جنوب کشور برود آیا مردم ایران تمایل دارند که در مناطق گرمسیر زندگی کنند؟

-تمایل با نیاز فرق می کند. یک موقع است که ما به خاطر نیاز به عسلویه و بوشهر می رویم که کار کنیم. وقتی در جنوب ایران خلق تقاضا شود مردم برای کار و زندگی بهتر به آن سمت و سو می روند.

اصلا افراد برای یک زندگی بهتر و یک فرصت شغلی بهتر، مهاجرت و حرکت می کنند. الان 22 کشوری که در لبه اقیانوس هند، شهرهای لبه اقیانوس شان، شهرهایی بسیار توسعه یافته هستند.

ما اگر به کشورهایی نگاه کنیم که در مسیر توسعه ای بوده اند یا توسعه پیدا کرده اند، توسعه آنها دریا محور است. ایران هم باید به این باور برسد که توسعه خود را دریا محور کند.

نگاه ایران به دریا، فقط نگاه شیلاتی و انرژی فسیلی بوده است. در صورتی که 200 شغل مرتبط با دریا وجود دارد. الان باید آنها را راه بیندازیم تا کشور ما توسعه پیدا کند.

چالش های مکان یابی غلط برای صنایع ایران/نیاز به آینده پژوهی داریم و نه برنامه ریزی/از ذوب آهن اصفهان تا اقیانوسی شدن توسعه ایران

*در برنامه پنجم توسعه، دوباره بحث آمایش سرزمین مطرح شده بود. برنامه پنجم توسعه از سال 1389 شروع شد و با تمدید یک ساله تا پایبان سال 1394 اجرایی شد. در سال 1389 و سال های بعد از آن که مساله جنگ هم نبوده است، این دوره را چگونه اسیب شناسی می کنید و چرا باز به موضوع آمایش سرزمین و در نظر گرفتن امکانات هر استان توجه جدی نداشته ایم؟

-آمایش سرزمین باید از حالت دفتر در دل سازمان برنامه و بودجه، خارج شود. یک موقع هست که می خواهیم نمایش توسعه را اجرا کنیم و یک موقع هست که می خواهیم واقعا توسعه پیدا کنیم.

در برنامه ششم توسعه هم، تاسیس سازمان توسعه سواحل مَکران مطرح شده است. این سازمان باید ایجاد شود ولی چرا ایجاد نمی شود. حتما مشکلی وجود دارد که سازمان توسعه مکران ایجاد نمی شود.

تشکیلات آمایشی نیز، همین طور است. نمی شود که ما بگوییم یک دفتر آمایش سرزمین وجود دارد و سه نیرو هم دارد و در دل سازمان برنامه و بودجه است. با چنین ساختاری، نمی شود کار آمایش سرزمین را انجام داد.

کار آمایشی، تفکر خصوصی می خواهد و کار آمایشی، همکاری دولت را می خواهد تا شکل بگیرد. معمولا این طور است که آمایش سرزمین برای افراد، اهمیت ندارد.

*نمایندگان مجلس مجبورند به خواسته های مردم حوزه های انتخابیه خودشان توجه کنند. بر این اساس نمایندگان مجلس تا چه حد باعث شده اند دولت به برخی خواسته های غیر کارشناسی نمایندگان تن بدهد و امایش سرزمین عملا اجرا نشود؟

-به نظر من، نمایندگان مجلس مقصر هستند. به این دلیل که نماینده مجلس به پیروزی خودش در دوره بعد نگاه می کند و به جذب رای خودش نگاه می کند. به دلخوش کردن مردم حوزه انتخابیه خودش نگاه می کند.

در نتیجه نماینده مجلس می گوید یک پالایشگاه باید در اینجا ساخته شود. وزیر و وزارتخانه را برای انجام این کار تحت فشار قرار می دهد. بنابراین، نگاه آمایشی وجود ندارد.

هر موقع در کشور، برای پروژه ها و کلان پروژه ها پیوست آمایشی سرزمینی اجباری شد و هر موقع از آنجمن آمایش سرزمین پرسیدند که آیا این کار را انجام بدهیم یا انجام ندهیم، ما موفق می شویم.

اما وقتی نماینده مجلس یه دنبال این است که رای جذب کند و به دنبال این است که برای حوزه انتخابیه خودش، به درست یا نادرست کاری را انجام بدهد که مردم آن منطقه را خوشحال کند که این کارها را انجام داده و دوره بعد هم در مجلس بماند، کارساز نیست.

بنابراین نگاه موجود، همان نگاه قبلی است. هر موقع ما فقط دوره چهار ساله یا پنج ساله را در نظر بگیریم، موفق نخواهیم شد. در کشورهای دیگر، نگاه 50 ساله وجود دارد و این چشم انداز 50 ساله، کف و حداقلی است.

این نگاه، یک نگاه آینده پژوهانه است. ما باید این اصلاح را انجام بدهیم. دوره های آمایش سرزمین، اول باید برای مدیران و سیاستگذاران و نمایندگان مجلس برگزار شود تا بدانند آمایش سرزمین به چه معنایی است و بدانند ضرر تصمیمات مقطعی و نگاه کوتاه مدت چه هست.

اگر سیاستگذاران، مدیران و نمایندگان مجلس متوجه این موضوع شدند ما موفق خواهیم شد وگرنه موفقیتی حاصل نخواهد شد.

قابل توجه پژوهشگران، دانشجویان و متخصصین حوزه علم و فناوری

عناوین و محور های کلی مورد حمایت مالی و فنی توسط پژوهشگاه شاخص پژوه

1 - طراحی مدلهای توسعه درآمدی در دانشگاهها
2 -اقتصاد پژوهش و پژوهش اقتصادی
3 -تجاری سازی و صادرات پژوهش
4 -پژوهشهای نافع، اقتدار آفرین و ثروت آفرین
5 -دانشگاههای ارزش آفرین
6 -ثروت سازی علمی
7 -شرکت های دانش بنیان ثروت ساز

علاقمندان به همکاری نیمه وقت یا تمام وقت در خصوص عناوین و پروژه های فوق الذکر می توانند درخواست خود را از طریق ایمیل این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید
و یا با شماره تلفن 09129313828 تماس حاصل فرمایند.